ایران

مقدمه:

هوم (اوستایی: هوم/هئوم و سانسکریت: سوم/سومه) گیاهی مقدس نزد ایرانیان و هندوان است. هوم در اوستا در دو غالب ظاهر می شود، یکی گیاه هوم که از افشره آن گونه ای آشامیدنی آیینی به نام پَراهَوم تهیه می شود و در مراسم ستایش و نیایش (یَزِشن) استفاده می شود و دیگری نام ایزدی است که نماد و نگهدارنده گیاه هوم است و در اوستا بخشی از یسنه به نام هوم یشت را به خود اختصاص داده است. هوم در شاهنامه فردوسی نیز نقش مرد پرهیزگاری را داردکه در کوه بسر می برد.

هوم در اوستا

گیاه هوم

این گیاه همیشه سبز از خانواده افدرا(EPHEDRA)است که در مناطق کوهای مناطق کویری می روید و مهمترین بخش گیاه که خواص پزشکی دارد،  عصاره ی ساقه ی گیاه آن است که در فصل بهار بی‌رنگ و شفاف اما به مرور زرد می شود و در فصل زمستان و یا پس از خشک شدن به رنگ قهوه‌ای تیره می‌گراید. هوم بوته ای به ارتفاع حدود 1متر که از ساقه‌های باریک و بندبند که از ساقه‌های اصلی‌تر منشعب شده‌اند، تشکیل شده است. ساقه‌های درختچه هوم زمانی خشک می‌شوند که سن آنها به پایان رسیده باشند. در این صورت، ساقه‌ها به رنگ زرد درخشانی در می‌آیند که در اوستا هوم زرین نامیده شده‌اند. رنگ زرین ساقه‌ها تنها هنگامی ایجاد می‌شود که ساقه‌ها بدون چیده شدن، خشک شده باشند. ساقه‌های هوم حتی پس از چیده شدن، رنگ سبز خود را از دست نمی‌دهند.

آیین هوم

جشن های عمده زرتشتیان، ضیافت های همگانی بود که مهمترین آنها هفت جشن واجب یعنی جشن نوروز و گاهان بارها بود. برای این جشن ها فراخوانی نبود و همه جامعه زرتشتی باید در آن شرکت می کردند. حضور در گاهان بار یکی از فرایض ششگانه واجب هر زرتشتی به شمار
می رفت. در صورتی که فردی در مراسم حضور نمی یافت می باید هزینه آن را بر عهده
می گرفت. تمام گاهان بارها به یک شکل برگزار می شد مگر در برخی نقاط مانند یزد که گاهان بار ششم را به افتخار آفرینش اورمزد[1] مراسمی ویژه می گرفتند.

آنها اعتقاد داشتند که پراهوم در این مراسم تقدیس شده و متبرک است و می تواند موجب سلامتی و تقویت جسم و روح شود. نزورات خوراکی که نان تازه و لورک (هفت نوع خشکبار و میوه خشک) بود و گاه قربانی که از حیوانات پرسود مانند گاو[2] بود نیز در مراسم جای داشت. موبد اجرا کننده مراسم سهمی از نزورات تقدیس شده را مصرف می کرد و بعد حاضرین به عنوان تبرک از آن تناول می کردند وبه فقرا و بیماران میدادند. خود کلمه گاهان بار مفهوم نوع دوستی و خیر خواهی را تداعی می کند.

هوم، به تعبیر یسنه و بخش های آن، ویسپِرَد[3] و وَندیداد[4]، جزء اصلی پراهوم، افشره گیاه هوم، است که در آیینهای ستایش و نیایش (یَزِشن) بکار می رود. در تهیه پراهوم معمولا از سه شاخه خشک شده هوم،یک شاخه کوچک درخت انار، آب تقدیس شده و شیر استفاده می شود. نوشیدنی هوم (پراهوم) در اوستای نو، زَوثْرَ (پهلوی: زوهر یا زَور)[5] نامیده شده است. از منظر زرتشتی یزشن خوانی در یزشنگاه (محل برگزاری مراسم)و در گاهان بارهای همگانی[6] برگزار می شود. کوبیدن گیاه هوم در گاه اول(اوستایی: هاون راتو – پهلوی: هاونگاه)[7]  از پنج گاه (زمان) نیایش روزانه که بین طلوع خورشید تا ظهر بود انجام می شود. تنها در این دوره از طول شبانه روز است که نور و گرمای خورشید رو به افزایش است. لذا آن را نمادی برای افزایش فضیلت و دینداری می دانستند که با انجام مراسم تقویت می شود. در این مراسم زَوتَرَ (زوت) بزرگترین پیشوای دینی و رهبر مراسم است. پس از او هفت موبد هر یک با وظیفه خاصی آیین هوم را برگزار می کنند. این هفت موبد به ترتیب هاوَنَن که پس از زوتر جایگاه از آن او است،آتَرَخشن موبد سوم حفاظت از آتش، فرَبِرِتَر موبد چهارم آماده سازی افزارها و گذاشتن آن در دسترس زوتر، آبِرِت موبد پنجم آوردن آب به آیین، آسنَتَر ششمین موبد شستن ظرف ها و افزارها و پالودن نوشابه هوم، راسپی موبد هفتم  عهده دار مراسم و آمیزش هوم با شیر و آب تقدیس شده و بخش کردن آن، سرَوشاوَرِز موبد هشتم سامان بخشی به وضعیت پرستشگاه در هنگام یَزِشن را بر عهده دارند[8].

در این مراسم تمام 72 هات یسنه قرائت می شد ولی سروش درون (هات 3 تا8)، هوم یشت (هات 9 تا 12) و هَفََتَن یشت (هپتَنگ هایتی) یا همان هفت هات (هات 35 تا 42) از جایگاه برتری برخوردار بود. در این بین می توان با اطمینان نسبی گفت که خود زرتشت هَفََتَن یشت را تالیف کرده تا دعای ثابتی برای مراسم باشد. هفت هات از ساختار بسیار دقیقی برخوردار است. خصیصه سه بخش مرکزی آن( یسنای 37تا40) اظهار عبودیت، فراخوانی و التماس مستقیم است به درگاه اهورا مزدا و بخش های بیرونی (هات 35،36،41،42) شامل تاکیدهای کلی تر بر ایمان و اعتقاد است. سروش دورن نیز با ستایش هاونگاه و گاهان بارهای شش گانه خواستار ستایش هوم و پراهوم و خشنودی فروشی زرتشت سپیتمان اشون و خشنودی سروش پارسای پاداش بخش پیروز گیتی افزای است. هوم یشت نیز مباحثه زرتشت و ایزد هوم است که در بخش بعد به تفصیل شرح داده می شود.

ایزد هوم

در بخشی از اوستا که یسنه هات 9 تا 11 را در بر می گیرد و هوم یشت نام دارد هوم در هاونگاه در قالب ایزد بر زرتشت  به هنگاهی که پیرامون آتش را پاک می کرد و می آراست و گاهان
می سرود ظاهر می شود. هوم خود را اَشَوَن[9] دور دارنده مرگ می نامد و به زرتشت نوشابه هوم را تقدیم می کند. زرتشت از او می پرسد که چه کسانی از دست تو نوشابه هوم گرفته اند و آنان را چه شده است. هوم جام اول را به ویونَگَهان داد و جمشید  به او عطا شد. جام دوم را آتبین گرفت و خداوند به او فریدون را پاداش داد. سوم اَترَت تواناترین مرد خاندان سام بود که به او دو پسر عطا شد یکی اورواخشَیَه و دیگری گرشاسپ. چهارم پوروشَسپ بود که زرتشت از خاندان او زاده شد.

زرتشت هوم را در هوم یشت به القابی چون دوردارنده مرگ، نیک، خوب آفریده، درمان بخش، پیروز، شهریار، شهربان، هوم زرین می نامد.

وی از هوم شش بخشش می خواهد: اول بهترین زندگی اَشَوَنان، دوم تندرستی، سوم زندگی دیرپای، چهارم کامروایی، دلیری، و خورسندی، پنجم پیروزمندی در جنگ و شکست دهنده دروج[10]، ششم قدرت پیش بینی و پیش گویی

هوم پنج ویژگی را برای خود در نظر می گیرد: اندیشه نیک، گفتار نیک، کردار نیک، فرمانبرداری  و پیوستگی با اشه.

هوم در شاهنامه فردوسی

هوم در شاهنامه نام مردی پرهیزگار و دادخواه است.

یکی مرد نیک اندران روزگار   

زتخم فریدون آموزگار

پرستار با فرّ و برزکیان            

بهر کار با شاه بسته میان

پرستشگهش کوه بودی همه    

ز شادی شده دور و دور از رمه

کجا نام این نامور هوم بود   

پرستنده دور از بر و بوم بود

هوم برای دادخواهی مردم به جنگ افراسیاب و گرسیوز را به بند می کشد و به کیخسرو می سپارد تا به سزای اعمالشان برسند.

ز کوه اندر آمد بهنگام خواب   

بدید آن در هنگ افراسیاب

بیامد به کردار شیر ژیان      

 ز پشمینه بگشاد گردی میان

کمندی که بر جای زنار داشت 

کجا در پناه جهاندار داشت

بهنگ اندرون شد گرفت آن بدست  

چو نزدیک شد بازوی او ببست

در شاهنامه هوم بی شک ترکیبی است از گیاه هوم است که در کوهستان می روید و ایزد هوم که پشتیبان پاکان و راستان است که به کیخسرو که نماد جاودانگی است یاری می رساند و افراسیاب و گرسیوز را که نماد کشتارند به بند می کشد.

هوم و هما

همای (در اوستا «هومَیا، هومایا، هومَیَا هومایه» و در پهلوی «هماک») به معنای همایون و فرخنده است و نام پرنده ای که در افسانه ها گویند در کشورهای قدیم هرگاه پادشاهی می مرد و جانشین نداشت، همای را به پرواز در می آردند و بر سر هرکه می نشستد او شاه می شد. در فروردین یشت اوستا نیز همای نام دختر کی گشتاسب است. در شاهنامه نیز هما و خواهرش به آفرید در جنگ ایران و توران گرفتار تورانیان می شوند و اسفندیار آنان را از چنگ تورانیان می رهاند.

هماهنگونه که پیشتر اشاره شد هوم در قالب ایزدی بر افرادی ظاهر می شود و نوشابه هوم به آنها می دهد که موجب سعات و فرخندگی آنان را فراهم می آورد و به آنان پسرانی اشون و نیکو عطا می کند. ایزد هوم جمشید را به ویونگهان داد که در او نه مرگ بود و نه پیری؛ فریدن را به آتبین داد که اژی دهاک را شکست داد؛ اورواخشیه و گرشاسپ را به اترت داد که اولی داوری دادگذار و دومی جوانی زبردست و نیرومند بود و در نهایت زرتشت را به خاندان پوروشسپ داد که پاک و دیوستیز و پیرو دین اهورابود.  همچنین ایزد هوم نیرو بخش است و زنان زاینده را پسران نامور
می بخشد و منشاء پاکی و فرزانگی است. درمان بخش است و دور دارنده مرگ و پیوسته است با کردار و گفتار و پندار نیک. از سوی دیگر نوشابه هوم در آیین هوم در گاهان بارهای همگانی نیروی جسمی و روحی مضاعفی به پیروان زرتشت عطا می کند. همچنین هوم در ذهن خلاق فردوسی مردی است پرهیزگار و عابد که تقریبا نقش ایزد هوم را به خود گرفته ات.

همای نیز همایون است و می تواند به هر آنکه می خواهد نازل شود و سعادت بخشد. همای نیز تقریبا مانند ایزد هوم زندگی بهتر و کامروایی را به ارمغان می آرود. لذا شاید بتوان همای را هم ریشه هوم دانست.

نتیجه گیری:

هوم گیاهی است مقدس که از آن نوشابه متبرک پراهوم را تهیه و در هاونگاه گاهان بارهای همگانی تناول می کنند که جزء پیشکش های مایع است و تا به امروز در مراسم نیایش و ستایش باقی مانده است. از موبدانی که هر یک نقش خاصی را داشتند امروزه دو موبد آن را برگزالر می کنند و از 72 هات یسنه به 20 تا 30 هات بسنده می کنند. قربانی کردن حیوانات سود ده مانند گاو نیز تا اواسط قرن بیستم رواج داشت. هوم نقش ایزدی که سعادت بخش و فرخنده است را نیز در بخشی از اوستا ایفا می کند.

ذهن مبتکر فردوسی طوسی از گیاه هوم که بر کوه می روید و ایزد هوم که دور دارنده مرگ است استفاده می کند و شخصیتی را می سازد به نام هوم که مردی وارسته است و در کوره زندگی
می کند تا در جنگ کیخسرو با افراسیاب به دادخواهی از مردم و ستیز با نماد جنگ و کشتار (افراسیاب) نقش آفرینی کند.

از سوی دیگر همای سعادت و هوم سعادت بخش نیز تا حدی تشابه دارند و شاید بتوان گفت که مردمان باستان  نیز از ایزد هوم الهام گرفته و نام پرنده سعادت را همای گذارده اند.