ایران

شايد تا چندي پيش توجه بيشتر گردشگران به گشت هاي شيراز و اصفهان معطرف بود و در كشت هاي خارجي دبي و آنتاليا در صدر بودند. اما امروز، طبيعت گردي و طبيعت درماني مشتريان را به سوي فضاي دلنشين كردستان، ايلام، لرستان و كوير نموده است. تعداد مسافران مالزي نيز رو به افزايش است. اين مطلب نشان از چرخه عمر محصول دارد كه در حوزه گردشگري تور مي باشد. فروشندگان اينگونه محصول بازار خوبي را در جزيره كيش يافتند ولي سود دهي امروز آنها مانند اواخر دهه 70 و اوايل دهه 80 نيست. يعني پس از اينكه سازمان منطقه آزاد كيش مستقر شد و به عنوان يك سازمان بازارياب مقصد (DMO) شروع به فعاليت نمود و توانست امكانات رفاهي مناسب را در اين جزيره زيبا ايجاد كند، شركت هاي خدمات گردشگري نيز توانستند خدمات مناسبي را از جزيره اخذ و در اختيار مسافر قرار دادند. مراكز خريد  و جشنواره هاي زمستاني و تابستاني در كنار ورزش هاي آبي و آرامش جزيره سهم قابل توجهي از گردشگري داخلي را از آن خود كرد ولي در 3 يا 4 سال گذشته حجم مسافران كاهش يافت و برخي از مراكز خريد رو به تعطيلي رفتند.

اين مطلب را در فرايند چرخه عمر محصول مي توان بررسي كرد. يعني دوره اي كه يك محصول در طول عمر خود معرفي مي شود و سود آور است. اين چرخه داراي 5 مرحله است:

۱-توليد محصول: پس از تحقيق و زبقه بندي بازار و براساس نياز و خواسته مشتري محصوب توليد مي شود. سود در اين مرحله صفر است و شركت فقط سرمايه گذاري مي كند.

۲-معرفي محصول: اطلاع رساني و متقاعد سازي مشتري براي ارضاء نياز خود نيز هزينه بر است و شركت فروش اندكي دارد و به تبع آن سود حاصل نمي شود.اندكي را از آن خود مي كند.

۳-رشد: مشتري متقاعد شده است تا با محصول همراهي كند. پس فروش شتاب مي گيرد و شركت به سود دهي مي رسد.

۴-اشباع: آهنگ فروش ريتم كند تري به خود مي گيرد. يكي از اين دلايل استفاده حجم عمده بازار هدف از اين محصول است. البته عوامل ديگري نيز اثر گذار است كه بعدا بررسي مي شود.

۵-سير نزولي: عمر محصول رو به اتمام است و فروش و سود كاهش مي يابد.

در ذيل نمودار اين چرخه ارائه شده است.

نمودار1- چرخه زندگي محصول، از آغاز تا پايان

عوامل گسترده اي در به اشباع رسيدن و سير نزولي محصول به ويژه خدمات گردشگري اثرگذارند كه برخي از آنها مورد بررسي قرار مي گيرد:

۱-حجم عمده بازار هدف از اين محصول استفاده كرده است و حال در پي محصول جديدتر براي ارضاء ساير نياز هاست. براي نمونه اكثر مشتاقان سفر در ايران شهر اصفهان را بازديد كرده اند. حال شايد به دليل استرس هاي شهرنشيني ، پناه بردن به دامن طبيعت نياز آنها را برآورده سازد. لذا استان هاي كردستان، ايلام، لرستان و چهارمحال و بختياري هدف گردشگر شده است.

۲-امنيت: جنگ، اغتشاش و نا امني در منطقه باعث ركود كردشكري مي شود. خاورميانه كه سال هاست صحنه كشكمش هاي سياسي و اقتصادي است، باعث شده تا هرم تمدن جهان از ديد گردشگران دور بماند. يا تور سريلانكا كه در نوروز سال جاري كه از طرف شركت هايي كه جان و مال مسافر برايشان ارزشمند بود لغو شد. تايلند چند ماه اخير نيز به همين صورت.

۳-بهداشت: گسترش امراضي مانند سارس، آنفلوآنزاي پرندگان، آنفلوانزاي خوكي، و امثالهم نيز باعث ركود مي شود.

۴-تغيير نگرش مديريتي: اگرچه يكي از عوامل مهم در كاهش حجم سفر به جزيره زيباي كيش عامل اشباع گردشگر است اما تغيير نگرش مديران سازمان منطقه آزاد كيش نيز تاصير مستقيم بر اين موضوع داشت. يا اگر سال هاي سال مراسم پير شاليار در زمستان و بهار در منطقه اورامان برگزار مي شد، امسال با يك سخنراني يك ساعته در روز مراسم همه چيز تعيير يافت و گويا تا اطلاع ثانوي اين مراسم تعطيل است. پس خيل گردشگراني كه هم به قصد طبيعت گردي و هم به هدف بازديد از اين آيين باستاني به گردستان سفر مي كردند از اين پس فقط بايد به بعد طبيعت گردي آن توجه كنند.

۵-پافشاري بر توليد يكنواخت محصول: برخي محصولات نياز هميشگي مشتري هستند ولي نحوه ارائه يكنواخت آن مشتري را از جذب محصول منصرف مي سازد. اگر تور شيراز هميشه در يك بسته مشخص ارائه شود كه در آن حافظيه، سعديه، تخت جمشيد و پاسارگاد باشد، گردشگر فقط يك بار محصول را خريداري مي كند. ولي اگر براي مثال اقامت در منطقه بوانات كه بعد كوير گردي و اقامت بومي  نيز به بسته اضافه شود، انگيزه مشتري براي خريد مجدد تور افزايش مي يابد. بسته بندي به صنعت ظريفي تبديل شده. شركت ها براي فروش كالاي فيزيكي از حربه قدرتمند تغيير در بسته بندي استفاده مي كنند. در ارائه خدمات گردشگري هم پيكيج تور است با تغيير مي تواند عمر خود در چرخه را افزايش دهد.

۶-بحران هاي مالي: بحران اخير اقتصادي جهاني كه منجر به بيكاري بسياري از شاغلان شد و ورشكستگي بسياري از بنگاه هاي اقتصادي را در بر داشت نيز از تعداد مشتريان كاست. البته سفر به عنوان عاملي در گريز از فشار رواني توانست صنعت گردشگري را نسبت به صنايع ديگر فعال نگاه دارد.

۷-مغايرت محصول و معرفي: اگر محصول آنچه كه هست معرفي نشود، يعني مطلوبيت محصول با قدرت خريد همتراز نباشد، عمر محصول كوتاه مي شود.چ

۸-استفاده از راهبردهايي كه كارايي لازم را ندارند: راهبردهاي رقابتي، تبليغاتي و مديريت منابع انساني نيز شاخص تعيين كننده مهمي است. هدايت كاركنان، اتخاذ  تدابير كارا در رقابت با رقيبان، اطلاع رساني بهينه و ساير استراتژي هاي ابقاء در بازار مي تواند عمر محصول را افزايش دهد. براي مثال بهترين محصول را با اطلاع رساني مفيد و كاركنان با انگيزه مي توان فروخت. توجه به رفتار رقبا در فروش محصول مشابه نيز نبايد از ديد مدير فروش درو بماند.

شايد بتوان عوامل متعدد ديگري را نيز به اين فهرست افزود. اما موارد هشتگانه فوق جزء مهمترين عناصر در تعيين عمر محصول است.